Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức lễ khai trương sàn giao dịch carbon trong nước hôm nay. Sự kiện này được xem là dấu mốc quan trọng trong quá trình hình thành thị trường carbon tại Việt Nam, khi lần đầu tiên các quyền phát thải và kết quả giảm phát thải được xác lập giá trị kinh tế thông qua cơ chế giao dịch.
Sàn giao dịch carbon trong nước sẽ là nơi trao đổi tập trung hai loại hàng hóa chính gồm hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Hạn ngạch phát thải có thể hiểu là quyền phát thải được Nhà nước phân bổ cho doanh nghiệp trong một giai đoạn nhất định, trong khi tín chỉ carbon là kết quả giảm hoặc hấp thụ phát thải đã được thẩm định và chứng nhận.
Theo cơ chế này, doanh nghiệp phát thải thấp hơn hạn ngạch được cấp có thể bán phần dư thừa cho đơn vị khác. Ngược lại, doanh nghiệp phát thải vượt mức phân bổ sẽ phải mua thêm hạn ngạch hoặc sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ theo quy định. Cách tiếp cận này tạo ra động lực tài chính để doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải.
Việc đưa sàn carbon vào vận hành cũng đánh dấu thay đổi trong chính sách khí hậu của Việt Nam. Thay vì chỉ dựa vào các quy định hành chính hoặc chương trình hợp tác quốc tế, thị trường carbon tạo thêm một công cụ kinh tế để phân bổ chi phí giảm phát thải giữa các ngành và doanh nghiệp.
Những lĩnh vực có chi phí cắt giảm thấp hơn có thể giảm phát thải trước và bán lại phần dư, trong khi các ngành khó giảm phát thải có thêm thời gian để điều chỉnh công nghệ và mô hình sản xuất.
Hạ tầng đã hoàn thiện
Hạ tầng giao dịch carbon trong nước được thiết kế dựa trên nền tảng có sẵn của thị trường chứng khoán. Theo quy định hiện hành, hệ thống giao dịch hàng hóa carbon được đặt tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội, trong khi Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam đảm nhiệm hệ thống lưu ký và thanh toán. Dữ liệu về hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon được quản lý tập trung trên hệ thống đăng ký quốc gia do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý.
Các hoạt động trên sàn gồm đăng ký, cấp mã trong nước cho hạn ngạch và tín chỉ carbon, chuyển quyền sở hữu, lưu ký, giao dịch và thanh toán. Trước khi vận hành, các đơn vị liên quan đã kiểm thử hệ thống trong tháng 5 và tháng 6, gồm kết nối giữa hệ thống đăng ký quốc gia, hệ thống giao dịch và hệ thống lưu ký, thanh toán.
Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho biết các điều kiện về khuôn khổ pháp lý, quy chế nghiệp vụ, hàng hóa giao dịch, hạ tầng công nghệ thông tin và cơ chế thanh toán đã cơ bản hoàn tất. BIDV được lựa chọn là ngân hàng thanh toán phục vụ hoạt động của sàn giao dịch carbon trong nước.
Theo Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam và Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam, 5 công ty chứng khoán đầu tiên được chấp thuận làm thành viên lưu ký và thanh toán giao dịch carbon gồm Chứng khoán VPS, Chứng khoán VietinBank, VNDIRECT, Chứng khoán DNSE và Chứng khoán Dầu khí.
Theo VNDIRECT, việc hình thành thị trường carbon có thể thúc đẩy dòng vốn ESG vào Việt Nam, đồng thời tăng sức hấp dẫn của thị trường tài chính trong mắt nhà đầu tư quốc tế, nhất là khi Việt Nam đang theo đuổi mục tiêu nâng hạng thị trường.
92 doanh nghiệp được phép giao dịch
Trước ngày vận hành, Cục Biến đổi khí hậu thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã hoàn tất việc đăng ký hạn ngạch phát thải khí nhà kính giai đoạn 2025-2026 trên Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch và tín chỉ carbon. Đây là cơ sở dữ liệu quan trọng để xác định doanh nghiệp nào được phân bổ hạn ngạch, lượng phát thải được phép trong kỳ và phần có thể giao dịch trên thị trường.
Tổng lượng hạn ngạch được phân bổ cho ba nhóm ngành phát thải lớn gồm nhiệt điện, sắt thép và xi măng đạt hơn 511 triệu tấn CO2 tương đương trong giai đoạn này. Đây đều là các lĩnh vực có cường độ phát thải cao, đóng vai trò lớn trong sản xuất công nghiệp và cung ứng năng lượng, nên được đưa vào nhóm tham gia ban đầu của thị trường carbon trong nước.
Danh sách được phép giao dịch hạn ngạch phát thải ban đầu gồm 92 doanh nghiệp thuộc các ngành trọng điểm, trong đó có Hòa Phát, Formosa, EVN, Điện lực Dầu khí, VICEM và nhiều đơn vị sản xuất công nghiệp lớn khác.
Tuy nhiên, khác với cổ phiếu, thanh khoản trên thị trường carbon sẽ chủ yếu được quyết định bởi nhu cầu cân đối hạn ngạch phát thải của từng doanh nghiệp, thay vì động cơ đầu tư tài chính.
Trong giai đoạn đầu, thị trường carbon cũng nhiều khả năng chưa tạo ra tác động ngay lập tức lên chi phí sản xuất của toàn bộ nền kinh tế, do phạm vi tham gia còn tập trung ở một số ngành phát thải lớn.
