Hệ thống điện Việt Nam đang chịu áp lực ngày càng lớn khi nhu cầu tiêu thụ điện liên tục thiết lập các kỷ lục mới. Tại tọa đàm "Tiết kiệm điện mùa cao điểm: Trách nhiệm và giải pháp" diễn ra ngày 22/6, ông Đặng Hải Dũng, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương), cho biết công suất cực đại của hệ thống điện quốc gia đã lần đầu vượt ngưỡng 58.000 MW, trong khi sản lượng tiêu thụ điện trong ngày có thời điểm đạt trên 1 tỷ kWh.
Theo ông Dũng, những con số này phản ánh sự gia tăng mạnh mẽ của các hoạt động kinh tế - xã hội, đồng thời đặt ra áp lực rất lớn đối với bài toán bảo đảm an ninh cung ứng điện trong thời gian tới. Nhu cầu điện được dự báo sẽ tiếp tục tăng nhanh khi nền kinh tế hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số và hàng loạt dự án đầu tư mới được triển khai trên phạm vi cả nước.
Bên cạnh áp lực từ phía cầu, hệ thống điện còn đối mặt với nguy cơ El Nino quay trở lại, có thể làm gia tăng nhu cầu sử dụng điện cho làm mát và ảnh hưởng đến nguồn cung thủy điện. Trong khi đó, các biến động địa chính trị toàn cầu đang làm gia tăng chi phí đầu vào của các loại nhiên liệu sản xuất điện như than và khí.
Tiết kiệm năng lượng bây giờ ở Việt Nam và trên thế giới đã trở thành xu thế bắt buộc.
Tiết kiệm điện không còn là giải pháp tình thế
Trong bối cảnh trên, các chuyên gia cho rằng tiết kiệm điện đã vượt ra khỏi phạm vi của một giải pháp ngắn hạn.
Ông Hà Đăng Sơn, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu năng lượng và Tăng trưởng xanh, nhận định tiết kiệm điện hiện đã trở thành "nguồn năng lượng đầu tiên" - giải pháp có chi phí thấp nhất và hiệu quả nhất để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
Quan điểm này cũng được cụ thể hóa tại Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, trong đó mục tiêu tiết kiệm từ 8-10% tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm hướng tới phát triển bền vững.
Dưới góc độ kinh tế, ông Ngô Sơn Hải, Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), cho biết mỗi năm hệ thống điện cần bổ sung khoảng 4.000-5.000 MW công suất mới. Tuy nhiên, nếu tiết kiệm được chỉ 2% công suất tiêu thụ, nhu cầu đầu tư có thể giảm khoảng 1.000 MW, tương đương quy mô của một dự án điện khí LNG hoặc điện gió ngoài khơi lớn.
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Đặng Nguyễn Ngữ, Tổng Giám đốc Schneider Electric Việt Nam và Campuchia, cho biết với sự phát triển của công nghệ hiện nay, thời gian hoàn vốn của các giải pháp tiết kiệm năng lượng đã rút ngắn xuống còn khoảng 2 năm, thay vì 5-10 năm như trước.
Tiết kiệm năng lượng không còn là một khoản chi phí mà đã trở thành một khoản đầu tư mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt
Công cụ tài chính mới cho quá trình chuyển đổi xanh
Một trong những điểm đáng chú ý được các chuyên gia đề cập tại tọa đàm là việc Bộ Công Thương đang phối hợp với Bộ Tài chính xây dựng "Quỹ sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả", dự kiến đưa vào vận hành vào cuối năm 2026.
Việc hình thành quỹ được kỳ vọng sẽ tạo thêm nguồn lực tài chính cho doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cấp thiết bị và triển khai các giải pháp sử dụng năng lượng hiệu quả.
Song song với chính sách hỗ trợ tài chính, khung pháp lý cũng đang chuyển dịch theo hướng tăng cường tính bắt buộc. Theo ông Đặng Hải Dũng, nếu Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả năm 2010 chủ yếu mang tính khuyến khích thì Luật sửa đổi năm 2025 đã nâng mức độ kỷ cương, yêu cầu các cơ quan và doanh nghiệp phải xây dựng kế hoạch, chỉ tiêu và định mức tiêu hao năng lượng cụ thể.
Bạn không thể quản lý được cái mà bạn không đo đạc được. Nhất định phải đo đạc, phải đánh giá, phải theo dõi số liệu thì mới biết việc tiêu dùng và tiết kiệm của mình như thế nào cho đúng.
Các chuyên gia cũng cho rằng công nghệ sẽ đóng vai trò trung tâm trong quá trình này. Theo ông Đặng Nguyễn Ngữ, việc ứng dụng AI và IoT đang giúp hình thành các nhà máy, tòa nhà và hệ thống quản lý năng lượng thông minh, cho phép giám sát phụ tải và tối ưu hóa tiêu thụ điện theo thời gian thực.
Ông Hà Đăng Sơn dẫn chứng nhiều tòa nhà thương mại hiện đã chuyển sang sử dụng nồng độ CO2 làm thông số điều khiển hệ thống điều hòa thay vì chỉ dựa vào nhiệt độ, qua đó có thể tiết kiệm từ 40-60% năng lượng tiêu thụ.
